Γιατί ένα παιδί μπορεί να θέλει πολύ να έχει φίλους, αλλά να δυσκολεύεται να διατηρήσει μια φιλία
Οι φιλίες αποτελούν σημαντικό κομμάτι της καθημερινότητας ενός παιδιού. Μέσα από το παιχνίδι, τη συζήτηση και την αλληλεπίδραση με συνομηλίκους, τα παιδιά μαθαίνουν να περιμένουν τη σειρά τους, να συνεργάζονται, να διαχειρίζονται τις διαφωνίες, να κατανοούν τα συναισθήματα των άλλων και να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους ανάλογα με την κατάσταση.
Για ένα παιδί με ΔΕΠ-Υ, όμως, αρκετές από αυτές τις διαδικασίες μπορεί να είναι πιο απαιτητικές. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ενδιαφέρεται για τους άλλους ή ότι δεν θέλει να έχει φίλους. Αντίθετα, πολλά παιδιά με ΔΕΠ-Υ επιθυμούν έντονα την αποδοχή και τη συμμετοχή στην παρέα, αλλά δυσκολεύονται να διαχειριστούν ορισμένες από τις απαιτήσεις που συνοδεύουν τις καθημερινές κοινωνικές σχέσεις.
Η παρορμητικότητα δεν σταματά στην τάξη
Η παρορμητικότητα, ένα από τα χαρακτηριστικά που μπορεί να εμφανίζονται στη ΔΕΠ-Υ, επηρεάζει και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Ένα παιδί μπορεί να διακόπτει συχνά, να απαντά πριν ολοκληρώσει ο άλλος, να παίρνει ένα παιχνίδι χωρίς να περιμένει ή να λέει κάτι αυθόρμητα χωρίς να έχει προλάβει να σκεφτεί πώς θα το εκλάβει ο φίλος του.
Για το ίδιο το παιδί, η συμπεριφορά αυτή μπορεί να μην έχει ιδιαίτερη σημασία. Για την παρέα, όμως, μπορεί να εκληφθεί ως αδιαφορία, επιβολή ή έλλειψη σεβασμού.
Έτσι δημιουργείται εύκολα ένας κύκλος: το παιδί θέλει να συμμετέχει, δυσκολεύεται να ελέγξει μια αυθόρμητη αντίδραση, προκαλεί μια αρνητική αντίδραση από τους άλλους και στη συνέχεια αισθάνεται ότι δεν το αποδέχονται.
Οι «άγραφοι» κανόνες μιας παρέας
Οι κοινωνικές σχέσεις βασίζονται σε πολλούς κανόνες που δεν λέγονται πάντα ξεκάθαρα.
Πότε είναι η κατάλληλη στιγμή να μιλήσω; Πότε πρέπει να σταματήσω ένα αστείο; Πώς καταλαβαίνω ότι ο άλλος έχει αρχίσει να ενοχλείται; Πώς αντιδρώ όταν δεν γίνεται αυτό που θέλω; Πότε πρέπει να υποχωρήσω και πότε να επιμείνω;
Για πολλά παιδιά αυτές οι πληροφορίες γίνονται σταδιακά μέρος της καθημερινής τους συμπεριφοράς. Ένα παιδί με ΔΕΠ-Υ μπορεί να χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη για να αναγνωρίσει και να εφαρμόσει αυτούς τους κοινωνικούς κανόνες, ιδιαίτερα σε καταστάσεις με έντονα ερεθίσματα, πολλά παιδιά ή γρήγορες εναλλαγές.
Όταν μια μικρή διαφωνία γίνεται μεγάλη
Ένα ακόμη σημείο δυσκολίας μπορεί να είναι η διαχείριση της απογοήτευσης και του θυμού.
Ένα παιδί μπορεί να θυμώσει επειδή έχασε ένα παιχνίδι, επειδή κάποιος δεν ακολούθησε τους κανόνες που ήθελε ή επειδή ένας φίλος προτίμησε να παίξει με κάποιο άλλο παιδί. Η αντίδρασή του μπορεί να είναι πολύ έντονη για τη συγκεκριμένη περίσταση.
Αυτό συχνά δημιουργεί παρεξηγήσεις. Οι συνομήλικοι μπορεί να βλέπουν μόνο την έντονη αντίδραση, ενώ το παιδί μπορεί να βιώνει μια πραγματική δυσκολία να σταματήσει και να ρυθμίσει το συναίσθημά του εκείνη τη στιγμή.
Το «μην κάνεις έτσι» συνήθως δεν αρκεί. Η ικανότητα να σταματήσει κανείς, να αναγνωρίσει τι αισθάνεται και να επιλέξει διαφορετική αντίδραση δεν είναι πάντα διαθέσιμη τη στιγμή που το συναίσθημα κορυφώνεται.
«Δεν κατάλαβα ότι τον ενόχλησα»
Μία από τις πιο δύσκολες πλευρές είναι ότι το παιδί μπορεί να μην αντιλαμβάνεται πάντοτε πώς βιώνει ο άλλος τη συμπεριφορά του.
Μπορεί να θεωρεί ένα πείραγμα αστείο, ενώ ο φίλος του έχει ήδη ενοχληθεί. Μπορεί να συνεχίζει μια συμπεριφορά επειδή δεν έχει αντιληφθεί τα σημάδια ότι ο άλλος θέλει να σταματήσει. Ή μπορεί να μιλήσει απότομα χωρίς να έχει πρόθεση να προσβάλει.
Εδώ είναι σημαντικό να διαχωρίζεται η πρόθεση από το αποτέλεσμα.
Το παιδί μπορεί να μην είχε πρόθεση να πληγώσει τον φίλο του. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η συμπεριφορά του δεν είχε επίδραση πάνω του. Η κατανόηση αυτής της διαφοράς αποτελεί σημαντικό μέρος της κοινωνικής μάθησης.
Όταν οι αρνητικές εμπειρίες συσσωρεύονται
Οι επαναλαμβανόμενες δυσκολίες στις φιλίες μπορεί να επηρεάσουν και τον τρόπο με τον οποίο το παιδί βλέπει τον εαυτό του μέσα στην ομάδα.
Ένα παιδί που έχει πολλές φορές ακούσει «πάλι εσύ;», «άσε μας ήσυχους» ή «δεν θέλουμε να παίξεις» μπορεί σταδιακά να περιμένει ότι θα απορριφθεί.
Κάποια παιδιά αποσύρονται. Άλλα αντιδρούν ακόμη πιο έντονα. Μπορεί να γίνουν περισσότερο διεκδικητικά, να θυμώνουν γρήγορα ή να προσπαθούν να τραβήξουν
την προσοχή με συμπεριφορές που τελικά δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο τη σχέση τους με την ομάδα.
Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος, όπου η δυσκολία στις κοινωνικές σχέσεις οδηγεί σε αρνητικές εμπειρίες και οι αρνητικές εμπειρίες κάνουν τις επόμενες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις ακόμη πιο δύσκολες.
Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε;
Όταν ένα παιδί δυσκολεύεται στις φιλίες, η απάντηση δεν είναι μόνο να του ζητήσουμε να «προσέχει περισσότερο».
Χρειάζεται να κατανοήσουμε σε ποιο ακριβώς σημείο δυσκολεύεται.
Μπορεί να χρειάζεται βοήθεια στο να περιμένει τη σειρά του, να αναγνωρίζει πότε κάποιος ενοχλείται, να διαχειρίζεται μια διαφωνία, να σταματά πριν αντιδράσει παρορμητικά ή να βρίσκει έναν διαφορετικό τρόπο να συμμετέχει στην ομάδα.
Οι κοινωνικές δεξιότητες μπορούν να διδαχθούν και να εξασκηθούν.
Η συζήτηση μετά από ένα περιστατικό, η αναπαράσταση μιας κατάστασης, η διερεύνηση διαφορετικών πιθανών αντιδράσεων και η εξάσκηση σε πραγματικά καθημερινά σενάρια μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να κατανοήσει καλύτερα τι συνέβη και τι θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά την επόμενη φορά.
Στόχος δεν είναι ένα παιδί να έχει πολλούς φίλους ή να είναι πάντα το πιο δημοφιλές μέλος μιας παρέας.
Η σωστή υποστήριξη δεν έχει στόχο να αλλάξει την προσωπικότητα ενός παιδιού αλλά να το κάνει να αποκτήσει περισσότερα εργαλεία για να κατανοεί τις κοινωνικές καταστάσεις, να εκφράζει αυτό που θέλει και να διαχειρίζεται καλύτερα τις αντιδράσεις του.
Στόχος είναι να μπορεί να δημιουργεί και να διατηρεί σχέσεις στις οποίες υπάρχει αμοιβαιότητα, επικοινωνία και χώρος και για τους δύο.
Να μπορεί να συμμετέχει, να ακούει, να διαφωνεί, να ζητά συγγνώμη, να αποδέχεται ένα «όχι» και να επανέρχεται μετά από μια σύγκρουση.
Και αυτό χρειάζεται χρόνο.
Η ΔΕΠ-Υ δεν καθορίζει την ικανότητα ενός παιδιού να δημιουργεί φιλίες. Μπορεί, όμως, να κάνει ορισμένες πλευρές των κοινωνικών σχέσεων πιο απαιτητικές.
Όταν οι δυσκολίες αυτές αναγνωρίζονται χωρίς να χαρακτηρίζεται το παιδί ως «δύσκολο», «αγενές» ή «κακομαθημένο», δημιουργείται χώρος για να διδαχθούν νέοι τρόποι επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης.
Γιατί πίσω από ένα παιδί που διακόπτει, θυμώνει εύκολα ή δυσκολεύεται να ακολουθήσει τους κανόνες μιας παρέας, μπορεί να υπάρχει ένα παιδί που θέλει πολύ να ανήκει σε αυτήν — αλλά χρειάζεται βοήθεια για να βρει τον τρόπο.
Βιβλιογραφία
· American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
· Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment (4th ed.). Guilford Press.
· Hoza, B. (2007). Peer functioning in children with ADHD. Journal of Pediatric Psychology, 32(6), 655–663.
· Mikami, A. Y. (2010). The importance of friendship for youth with attention-deficit/hyperactivity disorder. Clinical Child and Family Psychology Review, 13, 181–198.
· American Academy of Pediatrics. (2019). Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents. Pediatrics, 144(4).
